Gry dydaktyczne w nauczaniu biologii.

Elżbieta Orlik - Gogacz 
Nauczycielka biologii
Gimnazjum nr 2  w Olecku

Stosowanie gier dydaktycznych na lekcjach biologii wpływa pozytywnie na efekty kształcenia oraz pozwala na twórcze traktowanie procesu dydaktycznego. Pracując w szkole i prowadząc różne zajęcia (np. koło biologiczne), staram się pamiętać o prostej prawdzie - uczyć i bawić, cieszyć i pogłębiać zainteresowania, zmusić do myślenia i dać z tego myślenia satysfakcję. Opierając się na obserwacjach codziennego dnia pracy z uczniami, a także pomagając sobie dostępną literaturą wypracowałam własne metody i formy pracy. Zauważyłam, że stosowane na zajęciach gry dydaktyczne cieszą się dużą popularnością, bez względu na grupę wiekową. Wielokrotnie spotykałam się z inicjatywą ze strony uczniów przy opracowaniu nowych gier, a regułą stało się układanie przez dzieci krzyżówek i rebusów biologicznych. Uczniowie wymieniają je między sobą i chętnie rozwiązują. Moim zdaniem największą zaletą gier jest uaktywnienie uczniów o różnym poziomie intelektualnym i różnych typach osobowości oraz zaangażowanie emocjonalne uczniów w procesie uczenia się. Od dawna stosuję gry w nauczaniu, w różnym stopniu i zakresie. Ich skuteczność przejawia się w lepszym zapamiętywaniu i rozumieniu materiału nauczania przez uczniów, uatrakcyjnieniu lekcji. Umożliwiają nauczanie w swobodnej atmosferze, bez stresów i napięć. Polecam stosowanie gier dydaktycznych wszystkim nauczycielom, którzy chcieliby unowocześnić proces nauczania,
Organizacja procesu dydaktycznego jest zadaniem szkoły, w której odbywa się nauczanie dziecka realizowane przez nauczyciela. Nauczyciel nie tylko przekazuje uczniom wiadomości i sprawdza stopień ich przyswojenia, ale ponadto wzmacnia działalność ucznia, wpływa na motywację uczenia się, organizuje sytuacje dydaktyczne, dobiera metody przekazywania wiadomości. Zwraca uwagę na to, aby opanowywana przez ucznia wiedza spełniała równomiernie dwie funkcje: kształcącą i wychowawczą. Uczenie się szkolne jest procesem całościowym, w którym szereg czynników wpływa na jego efekty, ale nauczyciel jest oprócz ucznia czynnikiem najważniejszym. To właśnie on kieruje całym procesem uczenia się i od niego w dużej mierze zależy, czy uczeń będzie osiągał wyniki i na jakim poziomie. We współczesnym świecie bardzo dużą rolę przypisuje się zwiększeniu skuteczności procesów kształcenia. Unowocześnienie kształcenia biologicznego polega na zmianach wprowadzonych do treści programów nauczania i do jego metodyki. Programy powinny zawierać ważne z punktu widzenia
społecznego, odpowiednio dobrane i uporządkowane treści nauczania, zgodne z postępem nauk biologicznych i dostosowane do wieku dziecka. Nie mniej ważne znaczenie ma odpowiedni zestaw środków dydaktycznych i metod nauczania. Trwają ciągłe poszukiwania nowych metod nauczania, które by aktywizowały ucznia w procesie nauczania-uczenia się i pozwalały na osiągnięcie celów nauczania w stosunkowo krótkim czasie. W zmodernizowanych programach są formułowane cele operacyjne (uczeń potrafi ...). Kształcenie biologiczne ma nie tylko przekazać uczniom odpowiedni zasób wiadomości z biologii i pokrewnych jej dziedzin wiedzy, ale także spowodować rozumienie przez nich otaczającej rzeczywistości, wynikające między innymi z obserwacji i doświadczeń prowadzonych w terenie oraz wdrażać do zastosowania poznanej wiedzy w życiu. Realizacji tych celów w nauczaniu biologii służą różne metody, głównie badawcze i obserwacyjne. Bardzo skuteczna okazuje się także metoda polegająca na zastosowaniu różnych form gier dydaktycznych. W nauczaniu biologii ze względu na ścisły związek tej dziedziny wiedzy ze środowiskiem, metoda ta nie może być stosowana jako podstawowa, oddaje jednak duże usługi jako metoda pomocnicza. Wartość i atrakcyjność tej metody została potwierdzona przez badania dydaktyków polskich (Kruszewski) i anglosaskich (Taylor). Stwierdzono, że metoda ta pobudza aktywność, uczy pokonywać trudności, zawiera prócz pierwiastków intelektualno-poznawczych również emocjonalne. Gry i rozrywki umysłowe łączą element zabawy, nauki i współzawodnictwa. Ćwiczą pamięć, spostrzegawczość, orientację, szybkość reakcji, uwagę, umiejętność logicznego kojarzenia i wnioskowania oraz precyzję sformułowań. Istotną rolę decydującą o skuteczności gier dydaktycznych odgrywa według Skrzypczaka (1983) właściwe zastosowanie środków dydaktycznych w trakcie gry. Nie wolno więc zapominać o tym warunku efektywności metody, planując wplecenie gry w tok lekcji. W literaturze wymienia się jeszcze inne, dodatkowe walory gier, które wpływają na efektywność nauczania. Ardyn i Galska-Krajewska (1981) twierdzą, że zastosowanie gier zapewnia aktywny udział w lekcji wszystkich uczniów i wzmacnia ich zainteresowanie tematem. Szczególnie przydatne jest wprowadzenie gier do lekcji utrwalających wiadomości, gdyż umożliwiają one powtórzenie materiału w atmosferze swobody, bez stresów i napięć, zapewniając przy tym pełne zaangażowanie każdego ucznia. Stawiński, omawiając gry dydaktyczne w odniesieniu do ich stosowania w biologii, stwierdza m. in., że:
•    przygotowują uczniów do pełnienia różnych ról społecznych;
•  zapoznają ich z rodzajem wykształcenia niezbędnego do wykonywania różnych zawodów          (np. lekarza, inżyniera, leśnika i innych), oraz z zakresem obowiązków z nimi związanych, a także z wymaganiami stawianymi przez społeczeństwo przedstawicielom tych zawodów;
•   wdrażają uczniów do podejmowania decyzji w sytuacjach podobnych do tych, w jakich mogą się znaleźć, np. w przyszłej pracy zawodowej.
Wiele gier dydaktycznych polega nie tyle na „wygraniu" co uczeniu się pewnych zachowań. Należy pamiętać, że w odniesieniu do wspomnianych metod nazwa „gry dydaktyczne" jest często tylko nazwą umowną i nie we wszystkich wypadkach odpowiadającą pojęciu gry.
Cechą wspólną gier są określone reguły postępowania.
Przygotowując lekcję nauczyciel powinien przede wszystkim uświadomić sobie hasło programowe, któremu dana lekcja odpowiada, następnie zanotować temat i określić cele, które mają być spełnione w czasie jej realizacji oraz dobrać normy wymagań odpowiadające wybranym celom. Temat lekcji, cele i poziom rozwoju uczniów danej klasy warunkują dobór metod i środków dydaktycznych, stosowanych na danej lekcji.
Kuligowska (1984) wyróżnia w lekcji 3 fazy:
1. Przygotowawczą,
2. Wykonawczą (realizacyjną),
3. Kontrolną (podsumowującą).
Fazą przygotowawczą jest początek lekcji. W tej części należy uświadomić uczniom cel działania i wytworzyć u każdego z nich pozytywną motywację do osiągnięcia tego celu.
W fazie wykonawczej uczniowie zdobywają nowe wiadomości oraz nabywają nowe umiejętności. Ta część lekcji może być różnie zorganizowana. Charakter czynności uczniów powinien prowadzić do realizacji określonych celów. W czynnościach tych mogą występować różne strategie, np. przyswajanie gotowej wiedzy, samodzielne rozwiązywanie problemów teoretycznych lub praktycznych prowadzące do zdobywania nowej wiedzy, wykonywanie różnych prąc w pracowni, w terenie.
W zależności od przyjętej strategii nauczyciel dokonuje wyboru gry dydaktycznej, którą zastosuje.
W fazie kontrolnej następuje sprawdzenie stopnia zrozumienia nowo poznanego materiału, podsumowanie, podkreślenie struktur wiedzy, związków i zależności -  zadanie pracy domowej.
Po dokonaniu wyboru celów, ustaleniu zakresu treści, metod i środków dydaktycznych nauczyciel przystępuje do planowania przebiegu lekcji. Między innymi ustala, w jakiej fazie lekcji zastosuje odpowiednie formy metod, żeby były one najbardziej efektywne. Podejmuje decyzje dotyczące zastosowania gier dydaktycznych, biorąc pod uwagę cel, jaki mają spełnić. Gry w nauczaniu biologii mogą służyć:
• poznawaniu i zapamiętywaniu pojęć,
• wyjaśnianiu zapamiętanych pojęć,
• utrwalaniu poznanych pojęć,
• zdobywaniu i utrwalaniu wiedzy dotyczącej życia i budowy poszczególnych roślin i zwierząt,
• poznawaniu zachodzących w przyrodzie zjawisk,
• poznawaniu zależności zachodzących w ekosystemach,
• kontroli osiągnięć uczniów,
• integracji poprzednio zdobytej wiedzy,
• wyrobieniu postawy i poglądów wobec określonych zjawisk zachodzących w przyrodzie i w otaczającym środowisku. 
Przystępując do przygotowania gry dydaktycznej należy wyraźnie określić cel, jaki ma ona spełniać w procesie dydaktycznym oraz zaplanować, w jakim ogniwie lekcyjnym ma być wprowadzona. Przy wykonaniu gry logicznej, np. krzyżówka, wirówka wybieramy temat i do niego przygotowujemy spis terminów. Ich długość, układ literowy określają kształt krzyżówki. W większości wirówek kierunek wpisywania wyrazów jest mieszany. Część wyrazów wpisuje się zegarowo, a część w kierunku odwrotnym. Kierunek odczytywania należy zaznaczyć strzałką. Po wpisaniu wyrazów do wirówki lub krzyżówki przygotowuje się opis znaczenia terminów lub ich definicje. Opis musi być dostosowany do wiedzy uczniów, nie może być zbyt trudny, ponieważ prowadzi to do ich zniechęcenia się. W prosty sposób przygotowuje się eliminatkę. Do wybranego tematu dobiera się odpowiednie terminy pojęć, które mają służyć osiągnięciu stawianego celu. Liczy się litery w haśle i dodaje do nich litery z wyrazów wybranych pojęć. Rysuje się prostokąt lub kwadrat z odpowiednimi „okienkami", których liczba odpowiada sumie liter zawartych w haśle i terminach. Następnie pionowo lub poziomo rozrzucamy litery wybranych terminów pojęć, a wolne miejsca numerujemy i wpisujemy litery wybranego hasła.
Gry panelowe i inscenizacje przygotowujemy również po wykonaniu czynności wstępnych: określeniu tematu, celu gry. Do określonego tematu należy podać koncepcję jego rozwiązania - plan dyskusji. Wyznaczyć osoby wiodące i poprosić klasę o przygotowanie się do dyskusji według podanych problemów. Przy zastosowaniu dyskusji panelowej nauczyciel musi odpowiednio pokierować podziałem ról ł przygotować dla uczniów odpowiednią lekturę, z której każdy z nich przygotuje się do przedstawienia swojej kwestii w grze. Zarówno inscenizację jak i dyskusję panelową należy tak przygotować, żeby uczniowie przedstawiali swoje role ze zrozumieniem.
Gry symulacyjne wymagają zgromadzenia odpowiednich środków dydaktycznych (np. dekoracje, tablice, lektury, mapy); jest to jeden z warunków efektywności tej metody nauczania.
Opracowując grę planszową należy:
• sprecyzować pytania związane z danym tematem. Nie mogą one być zbyt łatwe ani zbyt trudne, muszą być dostosowane do wiedzy i wieku uczniów. Następnie przygotowuje się kartę odpowiedzi. Zarówno pytania jak i odpowiedzi należy jasno sformułować;
• zaprojektować do poszczególnych pytań rysunki na planszę. Powinny być one związane z głównym tematem gry i stanowić częściową graficzną odpowiedź, zmierzającą do wzrokowego utrwalenia omawianego problemu.
 Rysunki na planszy łączymy polami do przesuwania pionków. Zaznaczamy start i metę. Wykonanie plansz można powierzyć uczniom na lekcjach plastyki lub pracy-techniki. Gry mają służyć przede wszystkim zrozumieniu materiału nauczania, formułowaniu problemów, rozwiązywaniu ich i praktycznemu wykorzystaniu nabytych uprzednio informacji.
Chciałabym podzielić się doświadczeniem z mojej praktyki w stosowaniu gier dydaktycznych w nauczaniu biologii. Uważam, że efektywność tej metody zależy w dużej mierze od zastosowania jej w odpowiednim ogniwie procesu dydaktycznego. Najczęściej wprowadzam gry w podsumowującej fazie lekcji, głównie w celu utrwalenia nowego materiału.
Korzystam również z tej metody w przygotowawczej fazie lekcji, przy opracowaniu nowych treści, w pracy domowej ucznia oraz przy ocenie i kontroli. Pomysły do stosowanych gier czerpię z różnorodnych źródeł, np. z czasopisma przedmiotowego „Biologia w Szkole". A oto przykłady stosowanych przeze mnie gier:
1. Gry logiczne: krzyżówki, wirówki, układanki, eliminatki, mapy logiczne, szyfrogramy, diagramy, przysłowia biologiczne, zagadki.
2. Gry symulacyjne: dyskusje panelowe, inscenizacje.
3. Gry planszowe.
Gry stosuję jako metody uzupełniające. Ich dobór uzależniam zawsze od tematu i celów lekcji, wybranych metod dydaktycznych, służących realizacji lekcji, a także od umiejętności klasy i wieku uczniów.
Poznawaniu, zapamiętywaniu, wyjaśnianiu i utrwalaniu pojęć służyć mogą stosunkowo proste gry, jak krzyżówka, eliminatka, rebus. W zdobywaniu i utrwalaniu wiedzy o budowie i życiu organizmów ważną rolę mogą spełniać gry symulacyjne, np. dyskusje panelowe. Poznawaniu zależności zachodzących w ekosystemach, biocenozach czy populacjach służyć będą najlepiej gry terenowe i planszowe. Gra może być zastosowana w fazie przygotowawczej - na początku lekcji, w celu przypomnienia pewnych informacji, a jednocześnie zainteresowania uczniów tematem lekcji, np. krzyżówka, eliminatka, rebus prowadzące do sformułowania głównego hasła tematu lekcji. Zauważyłam, że wprowadzenie gry logicznej na początku lekcji powoduje mobilizację uczniów, motywuje ich do dalszej pracy, wzbudza zainteresowania. Czasami stosuję gry w głównej części lekcji poświęconej zdobywaniu nowego materiału nauczania. Sprawdzają się tu dyskusje panelowe, a także inscenizacje. W podsumowującej fazie lekcji szczególnie ważne znaczenie mają gry logiczne, jak: krzyżówki, rebusy, mapy logiczne itp. Oczywiście muszą być tak dobrane, żeby utrwalały te treści, które odpowiadają rozwijaniu czynności poznawczych uczniów, kształtowaniu postaw i systemu wartości założonych w celach lekcji. Planując lekcję, po podjęciu decyzji odnośnie zastosowania gier, staram się znaleźć ich wzorce w literaturze dydaktycznej, które często w zależności od potrzeb modyfikuję.

Przykładowe tematy lekcji i formy gier zastosowanych przeze mnie 
w różnych ogniwach lekcyjnych:

Lp.
	Temat
	Forma metody gier
	Ogniwo lekcyjne
	
1.
	Powtórzenie wiadomości z zakresu ekologii
	Krzyżówka, rozsypanka wyrazowo-zdaniowa; 
Krzyżówka	Faza realizacyjna
 Praca domowa
	
2.
	Budowa i funkcje układu oddechowego
	Rozsypanka rysunkowo-wyrazowa
	Faza realizacyjna
	
3.
	Budowa i czynności serca oraz naczyń krwionośnych
	Krzyżówka, rebusy
	Faza podsumowująca
	
4.
	Podsumowanie wiadomości o płazach
	Krzyżówka-ciągówka; rozsypanka sylabowa, wyrazowa
	Faza realizacyjna
	
5.
	Przegląd gromady ssaków
	Dyskusja panelowa;
 Zagadki
	Faza realizacyjna
 Faza podsumowująca
	
6.
	Ogólna charakterystyka kręgowców
	Diagram
	Faza realizacyjna
	
7.
	Wszystko o kręgowcach
	Krzyżówka;
 Przysłowia i powiedzenia o zwierzętach
	Faza realizacyjna
 Praca domowa
	
8.
	Budowa morfologiczna łodygi
	Układanka sylabowa; 
Wirówka
	Faza podsumowująca Praca domowa
	
9.
	Życie społeczne owadów
	Inscenizacja: pszczoła-narrato,. królowa, robotnica, truteń
	Faza realizacyjna
	
10.
	Znaczenie grzybów w przyrodzie
	Zagadki rysunkowe
	Faza podsumowująca
	
11.
	Sposoby odżywiania się grzybów
	Komiks „na żywo "
	Faza realizacyjna
	
12
	Plechowce bez tajemnic
	Gra planszowa
	Faza realizacyjna
	
13.
	Racjonalna gospodarka zasobami przyrody
	Krzyżówka,
 Eliminatka;
 Rozsypanka wyrazowo-zdaniowa
	Faza przygotowawcza Faza podsumowująca Praca domowa
	
14.
	Warunki życia w wodzie
	Loteryjka
	Faza podsumowująca
	
15.
	Czy istnieją zależności miedzy organizmami żywymi
	Zagadki rysunkowe
	Faza przygotowawcza
	
Z moich obserwacji wynika, że rozwiązywaniu zadań przez uczniów towarzyszą: pasja poszukiwawcza, radość wynikająca z pokonywania trudności, motywacja pogłębiania i porządkowania informacji oraz kształtowanie nawyku sięgania do różnych źródeł wiedzy, jak encyklopedie, słowniki, teksty literackie itp., a więc czynników wpływających na rozwój intelektualny i wzbogacających obszar wiedzy i umiejętności.
Reasumując można stwierdzić, że zgodnie z opiniami wyrażonymi już przez różnych autorów (Kruszewski,  Putkiewicz,  Ruszczyńska-Schiller)  stosowanie w nauczaniu biologii gier dydaktycznych wpływa na:
• realizację wszystkich celów,
• trwałość wiedzy,
• rozwijanie zainteresowań uczniów.
Efektywność nauczania przy wykorzystaniu gier dydaktycznych sprawdziłam przeprowadzając w dwóch klasach (eksperymentalnej i kontrolnej) 30-zadaniowy test osiągnięć. Test dotyczył wiadomości z zakresu plechowców (12 jednostek lekcyjnych). W klasie eksperymentalnej praktycznie na każdej lekcji stosowałam gry dydaktyczne w różnych ogniwach. Natomiast w klasie kontrolnej zastosowałam gry tylko na 2 jednostkach lekcyjnych.
Osiągnięcia badanych uczniów
Klasy
	Liczba badanych
	Liczba pkt. przewidywanych
	Liczba pkt. uzyskanych
	% poprawnych odpowiedzi
	E-K%
	
Eksperymentalna
	25
	750
	625
	83,3
	8,7
	
Kontrolna
	25
	750
	560
	74,6
		
Z analizy danych wynika, że różnica między osiągnięciami uczniów klas „E" i „K" wynosi 8,7%. Największe różnice w osiągnięciach uczniów dotyczyły 4-5 konkretnych zadań. Wiadomości te w grupie eksperymentalnej były utrwalone poprzez rozwiązywanie krzyżówek, rozsypanek, rebusów.
Myślę, że powyższe wyniki w sposób oczywisty świadczą o skuteczności stosowania gier dydaktycznych w procesie nauczania biologii.
LITERATURA:
1. Biologia w Szkole - czasopismo MEN.
2. Zdarzenia krytyczne w nauczaniu - D. Tripp. Warszawa, WSiP 1996.
3. Uczymy się nauczać - R.I. Arends- Warszawa, WSiP 1994.
4. Efektywne nauczanie - E. Perrott. Warszawa, WSiP 1995.
5. Podstawy psychologii dla nauczycieli - A. Jurkowski, Z. Putkiewicz, J. Strelau. Warszawa, PWN 1975.
6. Optymalizacja procesu nauczania- J.K. Babański. Warszawa, WSiP 1979,
7. Z zagadnień psychologii motywacji - J- Reykowski. Warszawa, WSiP 1976.
8. Gry dydaktyczne w nauczaniu biologii w szkole podstawowej - D. Cichy. Warszawa, WSiP 1990.